blogi










site statistics


Blog > Komentarze do wpisu
Plac Żelaznej Bramy

Najpierw była jurydyka Wielopole, założona przez siostrę królowej Marysieńki, wdowę po kanclerzu wielkim koronnym, Janie Wielopolskim. Wielopole było prawdopodobnie projektowane przez Tylmana z Gameren. Jurydyka, jak na miasteczko przystało, miała duży plac targowy, zwany Targowicą Wielopolską. Wraz z sąsiednim placem Mirowskim i uliczkami miała się stać w przyszłości największym warszawskim targowiskiem.

Wielopole było biedną mieściną, ale wśród ubogiej zabudowy znajdowały się też dworki i pałace, między innymi zachowany do dziś pałac Lubomirskich, pierwotnie własność Radziwiłłów. Nie wiadomo, kiedy został zbudowany, w każdym bądź razie jest już na planach z 1712 roku. Budowa pałacu bardzo odmieniła to miejsce, będace początkowo ogromnym bagnistym terenem z licznymi kramami.

Na Wielopolu w 1759 roku powstała pierwsza warszawska kawiarnia, założona przez królewskiego dworzanina. Pod koniec stulecia wytworzyło się tutaj duże skupisko ludności żydowskiej. pokaż powiększenie

W czasach Augusta II Sasa otworzyły się przed Wielopolem ogromne szanse. Król miał wielkie zamierzenia urbanistyczne – Wielopole miało się stać zachodnią częścia Osi Saskiej. W tym celu wyburzono drewniane domki i dworki. Pałac Lubomirskich, jako stojący ukośnie do założonej osi, miał zostać wywłaszczony i rozebrany. Zapewne ze względów finansowych nic z tego nie wyszło jak również z budowy drugiego placu, mającego być w połowie drogi między Pałacem Lubomirskich a zachodnią częścią Ogrodu Saskiego. Zaprojektowano i wybudowano 6 budynków koszar Gwardii Konnej Koronnej przy środkowej drodze zakładanej Osi Saskiej. Pozostałością są dwa budynki przy Chłodnej, gdzie mieści się straż pożarna. W planach były też 4 budynki rezydencje i prawdopodobnie budowa nowego pałacu królewskiego. Jak wiadomo, budowa Osi Saskiej nie została zrealizowana.

Ogród Saski od południa i zachodu został otoczony ceglanym murem z kilkoma bastionami. Główna oś na zachodniej granicy ogrodu została zamknięta żelazną, ażurową bramą, zaś po bokach stały dwa obronne bastiony. Plac zmienił nazwę z Targowicy Wielopolskiej na plac Żelaznej Bramy i z powrotem stał się rynkiem miasteczka. Opis tej bramy jest podany przez E. Charazińską w książce „Ogród Saski”. pokaż powiększenie

Nazwa Żelaznej Bramy wywodzi się od materiału, w jakim została wykonana część ruchoma, stanowiąca właściwą bramę. Była to krata o ornamencie geometrycznym w partii dolnej, na wysokosci jednej trzeciej przechodzaca w pręty - lance, zakonczone trójkątnymi ostrzami. Umocowana była w kamiennej architektonicznej konstrukcji. Ozdobiona została przez rzeźbiarsko rozwiązane emblematy władzy monarszej. Po jednej stronie kartusze wypełniały herby Polski i Litwy, zwieńczone królewska koroną, a po drugiej herby dynastii Wettinów z elektorskim kapeluszem.

Ulice, które powstały przy okazji prac na Osią Saską, powoli zaczęto zabudowywać parterowymi domkami. Jak wówczas plac wyglądał, widać na obrazie Canaletta.

Przez wiele lat plac prawie nie zmieniał swego wyglądu. Dopiero J. Kubicki na początku XIX wieku wprowadził radykalne zmiany, między innymi zrobił nowe ogrodzenie placu (od strony Ogrodu Saskiego) z metalowych sztachet i wybudował nową bramę a właściwie furtę na miejsce rozebranej poprzedniej.

W 1841 roku powstał w okolicy dzisiejszej ulicy Granicznej budynek hali targowej tzw. Gościnny Dwór, zwany potem Wielopolem. Był bardzo charakterystyczny, murowany, okolony podcieniami i wykonany z modnego wtedy materiału czyli żeliwa. Miał kształt trójkąta równoramiennego z mocno zaokrąglonymi rogami. Obwód jego wynosił 280 metrów. Otoczony był arkadami na cienkich słupkach. Zniszczony został w czasie oblężenia Warszawy w 1939 roku. Hitlerowcy zarekwirowali metalowe elementy jako złom. pokaż powiększenie

Pod koniec XIX wieku nie istniały już 4 budynki Gwardii Konnej Koronnej a na ich miejscu powstał nowy plac, zwany Mirowskim. W latach 1899 – 1901 na placu Mirowskim na miejscu po koszarach Gwardii Konnej Koronnej zbudowano dwie hale targowe. Do roku 1939 już nic więcej w tym miejscu się nie zmieniło. Do samej wojny Plac Żelaznej Bramy był miejscem niezwykle popularnym z ogromnym natężeniem ruchu. Jeżdził prawie że między straganami tramwaj.

Nieco inny charakter miał plac w pobliżu Ogrodu Saskiego. Nie było tu kramów. Handel toczył się w sklepach, mieszczących się w kamienicach. Ceny były tu wyższe i towar lepszy gatunkowo niż w sasiednim Wielopolu. Dla potrzeb kupców powstało w tym miejscu sporo małych banków, udzielajacych kredytów.

Jest ciekawy opis Placu Za Żelazna Bramą autorstwa J. Galewskiego z końca XIX wieku. Gdy wiek się kończył, Galewski miał 18 lat.

Tuż przy wyjściu z Ogrodu Saskiego za Żelazną Bramą był targ i ruch od rana do nocy. Stały tam słupki żelazne połączone poręczami, odgradzające stoiska z różnymi produktami. Gdy przyszły święta, takie jak Boże Narodzenie lub Wielkanoc, to istne tłumy z całej Warszawy zbiegały sie tu po zakupy. Tu był największy i najtańszy wybór wszelkich wiktuałów. Istniały także targi na Starym Miescie, na Mariensztacie i Ordynackiem, ale prym przez całe lata trzymała Żelazna Brama. Był to prawdziwy żołądek Warszawy.

Dalej znowu targ, a w końcu, po lewej, na ulicy Gnojnej, tak zwany "Gościnny Dwór". Cały z żelaza, półowalny, wokoło galeria, a w niej sklep przy sklepie: obuwie, przyrządy szewskie albo kapelusze damskie. Ruch cały rok. Wewnątrz znów handel, naprzeciwko to samo. Wszędzie handel, ruch od rana do nocy. Poza tym brud, smród, tłok, brak higieny, porządku, organizacji. Byle interes szedł. pokaż powiększenie

Aż do Chłodnej ciągnął się pusty plac zwany Mirowskim. O budowie hali wtedy jeszcze nie myślano, wystarczała Żelazna Brama. Na placu sterty kamieni, piasku, siedliko mętów i szumowin. Wokoło rózne szynki, restauracyjki, gdzie oblewano i zapijano różne legalne i nielegalne transakcje handlowe.

Na mapce obok jest zaznaczony stan sprzed 1939 roku wg Jerzego Kasprzyckiego.

czwartek, 19 maja 2005, eela

Polecane wpisy

TrackBack
TrackBack w tym blogu jest moderowany. TrackBack URL do wpisu:
Komentarze
2005/05/21 00:20:24
Super profesjonalny blog!
Gratuluje!!!
I pozdrawiam
-
2005/05/23 18:22:08
Bradzo intersujaca strona o moim miescie hehe ...
-
2005/05/25 13:50:35
znakomity blog, gotowy materiał na książkę :)